1914 – 1918

Bir suikast,
dört imparatorluğun sonu

Birinci Dünya Savaşı: nasıl başladı, nasıl bitti, neyi değiştirdi?

Kıvılcım

Saraybosna, 28 Haziran 1914

28 HAZİRANVeliaht Franz Ferdinand ve eşi Sophie öldürüldüAvusturya-Macaristan tahtının varisi, açık araçla geçerken vuruldu.

→

KATİLSırp milliyetçisi Gavrilo PrincipBosna’nın Avusturya-Macaristan’dan kurtulmasını isteyen genç bir militan.

→

28 TEMMUZSırbistan’a savaş ilanıAlmanya’nın “açık çek” desteğiyle ağır bir ültimatom verildi, kabul edilmedi.

→

AĞUSTOSİttifaklar zinciriRusya, Almanya, Fransa ve Britanya sırayla savaşa girdi; kriz kıta savaşına döndü.

Asıl neden

Kıvılcım küçüktü, barut hazırdı

Büyük devletler yıllardır sömürge ve pazar için yarışıyordu. Suikast, sömürgecilere beklenen fırsatı verdi: savaş Afrika, Asya ve Orta Doğu’ya da taşındı.

İttifaklarÜçlü İttifak ile Üçlü İtilaf Avrupa’yı iki bloğa böldü.

Sömürge rekabetiAfrika’nın paylaşımı, ham madde ve pazar kavgası.

SilahlanmaDonanma yarışı ve katı seferberlik planları.

MilliyetçilikBalkanlar “Avrupa’nın barut fıçısı” haline geldi.

Savaş

Dört yıl, tükenen dünya

1914–16Siper savaşları: Marne, Verdun, Somme. Makineli tüfek ve gaz yüzünden yüz binlerce kayıp, cephe yerinden kımıldamadı.
1915Çanakkale: Müttefikler Boğazlar’ı geçemedi, Osmanlı direndi ve savaş uzadı.
1917Rusya’da devrim, savaştan çekilme; aynı yıl ABD’nin girişi dengeyi Müttefikler lehine çevirdi.
1918Bulgaristan, Osmanlı, Avusturya-Macaristan ve Almanya teslim oldu. Ateşkes: 11 Kasım 1918.

Çöküş

İmparatorluklar kime, ne zaman, kim eliyle dönüştü?

Rus Çarlığı

1917

KimŞubat’ta halk ayaklanması, Kasım’da Lenin ve Bolşevikler

Neye dönüştüSovyet Rusya, sonra SSCB (1922). Çar II. Nikolay tahttan indi.

Alman İmparatorluğu

1918

KimKasım Devrimi; denizci ve işçi ayaklanması, Friedrich Ebert hükümeti

Neye dönüştüWeimar Cumhuriyeti. Kayzer II. Wilhelm tahttan çekildi.

Avusturya-Macaristan

1918

Kimİçerideki milletler (Çekler, Macarlar, Güney Slavlar) ve Müttefikler

Neye dönüştüAvusturya, Macaristan, Çekoslovakya, Yugoslavya; bazı topraklar Polonya, Romanya, İtalya’ya.

Osmanlı İmparatorluğu

1922

KimMustafa Kemal ve TBMM; Britanya ile Fransa Arap topraklarını mandaya aldı

Neye dönüştüTürkiye Cumhuriyeti (1923). Irak, Suriye, Lübnan, Filistin ve Ürdün manda yönetimine girdi.

Sonuç

Yeni bir dünya, çözülmemiş sorunlar

KayıpYaklaşık 8,5–10 milyon asker öldü; İspanyol gribi yıkımı katladı.
Versay 1919Almanya’ya ağır tazminat ve “savaş suçu” maddesi getirildi.
HaritaAvrupa ve Orta Doğu’nun sınırları yeniden çizildi.
GüçAğırlık merkezi Avrupa’dan ABD’ye kaydı; Milletler Cemiyeti kuruldu.

Çözülmeyen öfke ve sınır sorunları, 20 yıl sonra İkinci Dünya Savaşı’na zemin hazırladı.

Bir suikast,dört imparatorluğun sonu