1914 – 1918

Bir suikast,
dört imparatorluğun sonu

Birinci Dünya Savaşı: nasıl başladı, nasıl bitti, neyi değiştirdi?

Kıvılcım

Saraybosna, 28 Haziran 1914

28 HAZİRANVeliaht Franz Ferdinand ve eşi Sophie öldürüldüAvusturya-Macaristan tahtının varisi, açık araçla geçerken vuruldu.

→

KATİLSırp milliyetçisi Gavrilo PrincipBosna’nın Avusturya-Macaristan’dan kurtulmasını isteyen genç bir militan.

→

28 TEMMUZSırbistan’a savaş ilanıAlmanya’nın desteğini alan Avusturya-Macaristan 23 Temmuz’da ültimatom verdi. Sırbistan birçok maddeyi kabul etti, bazılarına itiraz etti.

→

AĞUSTOSİttifaklar zinciriAvusturya-Macaristan 28 Temmuz’da savaş ilan etti. Seferberlikler ve Almanya’nın Rusya ile Fransa’ya savaş ilanı krizi büyüttü; Britanya 4 Ağustos’ta savaşa girdi.

Asıl neden

Kıvılcım küçüktü, barut hazırdı

Avrupa’da yıllardır biriken ittifaklar, silahlanma, milliyetçilik ve emperyal rekabet gerilimi artırıyordu. Suikast, Temmuz Krizi’ni tetikledi; siyasi ve askerî kararlar krizi dünya savaşına dönüştürdü.

İttifaklarİttifaklar, yerel bir krizin büyük devletler arasında yayılma riskini artırdı.

Emperyal rekabetSömürgeler, ham maddeler ve pazarlar üzerindeki rekabet gerilimi artırdı.

SilahlanmaDonanma yarışı ve katı seferberlik planları.

MilliyetçilikBalkanlar “Avrupa’nın barut fıçısı” haline geldi.

Savaş

Dört yıl, tükenen dünya

1914–16Marne (1914), Verdun ve Somme (1916) gibi muharebelerde siper savaşı ve yoğun topçu ateşi çok ağır kayıplara yol açtı.
1915Çanakkale Cephesi: İtilaf kuvvetleri Boğazlar’ı geçip İstanbul’u ele geçiremedi; Osmanlı savunması başarılı oldu.
1917–18Rusya’daki 1917 devrimlerinin ardından Bolşevik yönetimi savaştan çekilme sürecini başlattı; Brest-Litovsk Antlaşması 3 Mart 1918’de imzalandı. ABD 1917’de savaşa girdi.
1918Bulgaristan (29 Eylül), Osmanlı Devleti (Mondros, 30 Ekim), Avusturya-Macaristan (Kasım başı) ve Almanya (11 Kasım) farklı tarihlerde ateşkes yaptı.

Çöküş

İmparatorluklar kime, ne zaman, kim eliyle dönüştü?

Rus Çarlığı

1917

KimŞubat Devrimi (Miladi takvimde mart) ve Ekim Devrimi (Miladi takvimde kasım); Bolşevikler Lenin önderliğinde iktidarı aldı.

Neye dönüştüÇar II. Nikolay mart 1917’de tahttan çekildi. Bolşevik yönetimindeki Sovyet Rusya, 1922’de kurulan SSCB’nin başlıca kurucu cumhuriyeti oldu.

Alman İmparatorluğu

1918

KimKasım Devrimi; denizci ve işçi ayaklanması, Friedrich Ebert hükümeti

Neye dönüştüWeimar Cumhuriyeti. Kayzer II. Wilhelm tahttan çekildi.

Avusturya-Macaristan

1918

Kimİçerideki milletler (Çekler, Macarlar, Güney Slavlar) ve Müttefikler

Neye dönüştüAvusturya ve Macaristan ayrı devletler hâline geldi; Çekoslovakya ve Sırplar, Hırvatlar ve Slovenler Krallığı kuruldu. Bazı eski imparatorluk toprakları Polonya, Romanya ve İtalya’ya katıldı.

Osmanlı İmparatorluğu

1922

KimMustafa Kemal Atatürk ve TBMM, Millî Mücadele’yi yönetti; TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. Savaş sonrası manda düzenlemeleri ayrı bir süreçte oluşturuldu.

Neye dönüştüMondros Ateşkesi 30 Ekim 1918’de Osmanlı’nın savaşını bitirdi; saltanat 1922’de kaldırıldı, Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Irak, Filistin ve Transürdün Britanya; Suriye ve Lübnan Fransa mandasına verildi.

Sonuç

Yeni bir dünya, çözülmemiş sorunlar

KayıpMilyonlarca asker ve sivil hayatını kaybetti. 1918’den itibaren yayılan İspanyol gribi salgını da ayrıca büyük can kaybına yol açtı.
Versay 1919Antlaşma Almanya’ya tazminat yükümlülükleri getirdi. 231. madde savaş zararları için sorumluluk hükmüydü; bireysel savaş suçlarıyla aynı şey değildi.
HaritaAvrupa ve Orta Doğu’nun sınırları yeniden çizildi.
GüçSavaş Avrupa ekonomilerini ve imparatorluklarını zayıflattı; ABD’nin uluslararası etkisi arttı. Barışı koruma amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu.

Versay düzenine yönelik tepkiler, ekonomik krizler, aşırı milliyetçilik ve saldırgan yayılmacılık, sonraki yıllarda İkinci Dünya Savaşı’na zemin hazırlayan etkenler arasındaydı.

Bir suikast,dört imparatorluğun sonu